Đội văn nghệ xã Phong Phú (Tân Lạc) trình diễn các loại nhạc cụ dân tộc tại lễ hội Khai hạ Mường Bi. Ảnh: P.V

Đội văn nghệ xã Phong Phú (Tân Lạc) trình diễn các loại nhạc cụ dân tộc tại lễ hội Khai hạ Mường Bi. Ảnh: P.V

(HBĐT) - Xưa nay trong các nghiên cứu và các bài viết cũng như các hội diễn nghệ thuật quần chúng có hát dân ca Mường, người ta hay nói đến thường rang và bộ mẹng.

 

Thường rang là tên gọi có tính cặp đôi, một số vùng Mường gọi là xường, rang có nơi gọi là đang hoặc tang. Dù cách gọi có biến âm đôi chút, song đều chỉ chung cho một thể loại hát dân ca. Bộ mẹng theo nghĩa trong tiếng Mường chỉ sự nói mang tính trang trọng.

 

Điểm chung của hát thường rang và bộ mẹng:

Thường rang và bộ mẹng là hai giai điệu dân ca Mường có điểm chung đều là diễn xướng theo lối: Hát - nói - ngâm - ngợi... có tính tự sự và đối đáp giữa hai người. Giai điệu thiết tha, rất khó hát to, hát cao giọng, mang tính thính phòng, chỉ đủ cho người đối đáp hoặc người nghe trong không gian hẹp. Nhờ đó được truyền tải tối đa tâm ý người hát tới bạn hát đối và người nghe.  Không có việc hát song ca, tốp ca càng không có đồng ca hát thường rang, bộ mẹng.

Không gian, địa điểm diễn xướng, nếu như hát đúp giao duyên người ta có thể hát trong nhà, ngoài đồng, bãi, trong rừng sâu hay đứng nhau từ ngọn đồi này hát với người khác ở ngọn đồi bên kia hát thường rang. Người hát thường rang, bộ mẹng ngồi đối diện với nhau qua mâm rượu, bàn uống nước hoặc xa hơn là gian trong hay gian ngoài trên nhà sàn. Đối tượng nghe cũng chỉ hạn hẹp trên ngôi nhà sàn. Trong các ngày hội làng, hội Mường, người ta trải chiếu, bày mâm rượu hay mâm trầu ngoài bãi cỏ, dưới gốc cây phía trước khu thiết chế thờ tự như: đền, đình... cho các cặp nam - nữ hay nam - nam hoặc nữ - nữ ngồi đối diện hát với nhau, người nghe, người “cố vấn” giúp đặt lời hay giải đáp cho người hát có thể ngồi hoặc đứng xung quanh. Vì thế, một cuộc hát thường rang, bộ mẹng nhìn bề ngoài có thể thấy rất đông người.

Nếu là một cuộc hát có tổ chức, thâu đêm, các nghệ sĩ dân gian cũng phải hát có trình tự như: có bài hát mở đầu, hát nối, hát chào, xin phép, khen ngợi quê hương người bản địa... 

Tuy nhiên, một cuộc hát không thể cứ hát mãi các bài, khúc có sẵn, khi hát người hát có thể vận dụng giai điệu ứng tác đặt lời mới khi đối đáp với bạn hát. Trong rằng thường gọi là thường chắp, thường cọi ca...

Thường rang và bộ mẹng chỉ được diễn xướng trong các ngày vui như: đám cưới, mừng nhà mới, mừng thọ, chúc tụng đầu năm mới, ngày hội, gặp gỡ người bạn mới trong các ngày vui... không hát trong đám tang hay việc buồn, đó bị coi là sự cố ý xúc phạm.

 

Những điểm khác nhau giữa thường rang và bộ mẹng:

Thế nào thì gọi là thường rang? Hát thường rang bao giờ cũng được mở đầu bằng 4 câu:

- Thương thiết ơi ớ... hởi thương nôồng... 

Thương côông ớ đồng năm bui...

Năm bui thốch ớ hơi... cảy khảng lại lènh

Hôm nay... 

Xin dịch nghĩa bám vần phiên âm chứ không thể dịch nhạc, dịch giai điệu như sau:

- Thương thiết ơi ớ... hởi thương nồng... Thương công ở đồng năm vui... Năm vui tốt ớ hơi... cái tháng lại lành... Hôm nay...

Nhiều người hát thạo thường rang họ không hát lại những câu trên, họ đặt lời khác vào đúng giai điệu, tuân theo nghiêm ngặt giai điệu trên.

Một đặc điểm quan trọng định hình lối hát thường rang, đó là từ mở đầu ba câu hát đầu của thường rang đều là các từ vần bằng không có dấu, trong âm nhạc, tiếng và câu vần mở đầu bài hát rất quan trọng vì nó quyết định hướng mở giai điệu của toàn bộ bài hát.  Nếu ai đặt lời hát sai “nguyên tắc” trên sẽ rất khó, thậm chí không thể hát đúng giai điệu của thường rang.

Các bài thường rang là một bài văn vần sử dụng lối gieo vần, vần hoặc âm cuối câu trên gieo xuống từ thứ hai hoặc ba của câu kế tiếp. Như ở đoạn câu hát trên trên từ và vần “nôồng...” được gieo xuống từ “côông...” câu dưới. Tiếp đó từ và vần “bui...” lại được gieo xuống từ thứ hai câu kế tiếp. Cứ như vậy suốt bài hát thường rang niêm luật gieo vần có lúc phá cách, song với bốn câu gốc trên được tuân thủ khá nghiêm nghặt, bởi nếu lệch thì giai điệu sẽ biến khác ngay và không phải là thường rang nữa.

Cuối một, hai câu hát thường kết thúc bằng ngân luyến câu  “Rơi mởi...”, hoặc các từ đồng âm của nó

Bộ mẹng được mở đầu với 4 câu:

 - Thiểng cấp bậu vỉ enh hời... hà...

 Lỷ cấp bậu rằng enh hơi...

 Bậu rằng nò lả enh hơi...

 Bậu rằng chụm nò chụm bông chênh...

Khác với thường rang, các từ mở đầu của hai câu hát đầu đều là tiếng, từ có âm dầu hỏi. Sang câu thứ ba từ mở đầu có âm dấu nặng... Lời bài hát nếu bỏ các từ ngân giữ giai điệu như: “enh hởi...” “enh hà...” lại trở thành bài văn vần cũng sử dụng lối gieo vần cơ bản theo nguyên tắc âm cuối của câu trước được gieo xuống từ giữa của câu kế tiếp. Tuy vậy cũng có những phá cách, các câu gieo vần đôi khi được tác giả dân gian gieo xuống từ đầu hay bất cứ ở từ nào trên câu kế tiếp.

Nhìn chung lời các bài hát thường rang và bộ mẹng khi biên tập cắt bỏ các từ nối, các âm luyến, láy... ta sẽ có được một bài văn vần, thậm chí là một bài thơ tiếng Mường theo thể thơ tự do. Trong đó, nghê thuật gieo vần được sử dụng phổ biến. Trừ nguyên tắc các câu mở đầu, lối gieo vần trong phần lời các bài thường rang và bộ mẹng khá phức tạp, khá đa dạng.

Thường rang và bộ mẹng là hai làn điệu dân ca Mường cùng sử dụng lối diễn xướng: hát - nói - ngâm - ngợi... có khác nhau về làn điệu và cách sử dụng ca từ. Đây là di sản văn phi vật thể rất cần được bảo vệ và phát triển trở lại trong đời sống người Mường.

           

 

                                                          Bùi Huy Vọng

                                      (Xóm Cọi, Hương Nhượng - Lạc Sơn)

 

 

Các tin khác


Độc đáo nghi thức đi cày đầu xuân trong lễ Khai hạ Mường Bi

(HBĐT) - Ở các bản Mường, hình ảnh con trâu luôn gắn bó với người nông dân. Theo những người nông dân trong bản Mường, việc cày, bừa bằng trâu sẽ giúp cho đất đai được làm kỹ, cây lúa ít bị sâu bệnh. Bởi vậy, người dân vùng Mường Bi (Tân Lạc) vẫn duy trì việc cày, bừa, làm đất cấy lúa bằng trâu.

Gặp hai nghệ nhân ưu tú lĩnh vực văn hóa dân gian

(HBĐT) - Năm 2019, Hòa Bình có 10 nghệ nhân được Chủ tịch nước phong tặng danh hiệu "Nghệ nhân ưu tú” ở các loại hình: tập quán xã hội và tín ngưỡng, trình diễn nghệ thuật dân gian. Những ngày đầu xuân, chúng tôi đã có dịp gặp 2 trong 10 nghệ nhân ấy.

Phát động ba cuộc tranh tài mỹ thuật lớn

Sáng 20-2, Cục Mỹ thuật, Nhiếp ảnh và Triển lãm (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) tổ chức phát động đồng thời ba sự kiện mỹ thuật lớn trong thời gian tới: Festival mỹ thuật trẻ 2020, Triển lãm mỹ thuật Việt Nam 2020, Cuộc thi và Triển lãm tranh đồ họa các nước ASEAN lần thứ ba - Việt Nam 2020.

Thực hiện tốt công tác quản lý Nhà nước để phát triển du lịch bền vững

(HBĐT) - Ngày 19/2, Ban chỉ đạo (BCĐ) Du lịch tỉnh đã tổ chức hội nghị triển khai nhiệm vụ công tác phát triển du lịch tỉnh năm 2020. Đồng chí Bùi Văn Cửu, Phó Chủ tịch UBND tỉnh, Trưởng BCĐ Du lịch tỉnh chủ trì hội nghị.

Sáo ôi - Nhạc cụ độc đáo của người Tày

(HBĐT) - Trong hệ thống nhạc khí dân gian của người Tày không thể thiếu cây sáo ôi. Tiếng sáo ôi ngân nga báo hiệu thời khắc thiêng liêng của đất trời chuyển giao giữa năm cũ và năm mới. Tiếng sáo du dương, say đắm của những chàng trai bên bạn tình… Mỗi khi tiếng sáo ôi vang lên, già, trẻ, trai, gái tay trong tay ngân nga những làn điệu khắp Tày xuyên đêm suốt sáng.

Ra đời các ca khúc cổ vũ tinh thần vượt qua COVID-19

Thời gian gần đây, đã có nhiều tác giả chọn chủ đề COVID-19 để sáng tác các bài hát sôi động, ý nghĩa, mang tính cổ vũ tinh thần mọi người vượt qua dịch bệnh.

Xem các tin đã đưa ngày:
Tin trong: Chuyên mục này Mọi chuyên mục