(HBĐT) - Hàng nghìn năm qua, bộ lịch Khao Roi (Đoi) được lưu giữ trên 12 thanh tre dài chừng 25 - hơn 30 cm. Trên các thanh tre có khắc 30 khắc, tượng trưng 30 ngày trong tháng theo lịch Trăng, trên các ngày có khắc ký hiệu, biểu tượng nói về lịch tiết và các yếu tố được cho là chi phối trong ngày đó hoặc chỉ hiện tượng thiên văn, quỹ đạo mặt trăng giao hội cùng sao Roi (Đoi - Tua Ra).           

 

Sơ lược giới thiệu và giải mã một sô biểu tượng trong lịch Khao Roi (Đoi) của người Mường

 Hàng nghìn năm qua bộ lịch Khao Roi (Đoi) này được lưu giữ trên 12 thanh tre dài chừng 25 cm đến hơn 30cm. Trên các thanh tre có khắc 30 khắc tương trưng 30 ngày trong tháng theo lịch Trăng, trên các ngày có khắc các ký hiệu, biểu tượng nói về lịch tiết và các yếu tố được cho là chi phối trong ngày đó hoặc chỉ hiện tượng thiên văn, quỹ đạo mặt trăng giao hội cũng sao Roi (Đoi – Tua Ra).

Trong khuôn khổ thanh tre hạn hữu như vậy, người Mường xưa đã rất cân nhắc, rất cẩn thận lựa chọn các ký hiệu, các biểu tượng để khắc lên thanh tre, làm nên bộ lịch Khao Roi (Đoi) như chúng ta đã biết cho đến ngày nay.

Các ký hiệu cơ sở, cơ bản trên lịch Khao Roi:

Qua sưu tầm, tìm hiểu cho thấy lịch Đoi của người Mường sử dụng các mã hiệu đơn giản nhưng rất cơ bản sau:

 

TT

Loại ký hiệu

Cách tạo ra ký hiệu

Tên gọi

Ghi chú

Tên gọi tiếng Mường

Dịch sang tiếng Phổ thông

1

Tạo hình răng cưa

Khớc tỉnh ngă̒i

Nấc tính ngày

Thực chất cũng là các vạch ngắn xếp hình chữ v.

2

Khoan, đục tạo chấm hay lỗ tròn nhỏ

Lô kon

Lỗ nhỏ

Lỗ, chấm, số 0.

3

Khắc Vạch

Va̭ch

Vạch

Đó là một đoạn thẳng ngắn.

 

 

 

 

 

 

 

Từ 3 ký hiệu đơn giản này được sử dụng để tạo các hình tượng biểu thị các ngày: Mưa, ngày Cá, ngày Lô hay ngày Roi (Đoi).v.v... trên thanh tre.

Như hình chữ V sử dụng 2 vạch thẳng tạo nên chỉ ngày Cá đi, ngày Khoang Ka̠c - Khoang Cạc dùng 2 vạch thẳng giao nhau hình chữ X tạo nên, ngày Đoi sử dụng các lỗ nhỏ xếp hình trên đỉnh vạch thẳng đứng.v.v...

Có thể coi đây là các chữ cái xếp nên các từ ngữ trên lịch thẻ tre của người Mường.

Quan sát kỹ ta thấy hình nấc răng cưa chỉ ngày thực chất cũng là 2 vạch xếp nghiêng tạo các hình chữ V liên tục liền kề nhau. Như vậy bản chất tận cùng của các ký hiệu trên lịch Roi chỉ có hai ký hiệu là lỗ và vạch ngắn chính là các số "o” và "1”.

Biểu tượng ngày Khao Roi (Đoi)

Người Mường sáng tạo ra lịch thẻ tre chính là sử dụng tên cụm sao này đặt tên cho lịch.

Ngày Roi (Đoi) chính là ngày sao Roi giao hội với mặt trăng, mỗi một tháng có 1 lần.

Trên thẻ tre ngày Roi được tạo hình một vạch thẳng, trên đỉnh có 1 lỗ tròn, hai bên có 2 hoặc 3 lỗ tròn đối xưng nhau. Tuy nhiên một số bộ lịch có những khắc họa khác nhau.

Riêng các bộ lịch thẻ tre sưu tầm ở vùng huyện Lạc Sơn không có khắc họa hình tượng ngày sao Roi (Đoi)

 

1

2

3

4

 

 

 

 1. Biểu tượng chỉ các ngày đơn yếu tố:

Các ngày đơn yếu tố trên lịch Roi là những ngày được dân gian Mường cho rằng chỉ có một yếu tố xảy ra. Như ngày Cá, ngày Hao, ngày Lỗ, ngày Roi .v.v..

 

Hình vẽ số 1: Các kí hiệu chỉ yếu tố đơn trên lịch Roi

 

 

Lịch Khao Roi của người Mường có 8 ngày đơn yếu tố, được thể hiện trên Hình số 1 từ phần Gốc lịch tính ra phía tay phải, gồm có:

-Ngă̒i Lô - Ngày Lỗ

-Ngă̒i Haw - Ngày Hao

-Ngă̒i Kả - Ngày Cá - Ngày Cá đi

-Ngă̒i Khaw Roi (Đoi) - Ngày Sao Roi (Tua Rua)

-Ngă̒i Mươ Pa̭w - Ngày Mưa bão

-Ngă̒i Khwang Ka̭c - Ngày Khoang Cạc

-Ngă̒i Roi baw - Ngày Roi vào

-Ngă̒i Roi tha - Ngày Roi ra

2. Hệ thống các ngày đa yếu tố:

Các ngày đa yếu tố là những ngày được cho là có nhiều yếu tố xảy ra trong ngày đó. Nói cách khác các ngày đa yếu tố bởi có ít nhất 2 yếu tố trở lên cùng kết hợp chi phối ngày đó.

Ví dụ như như ngày Cá song cũng là ngày Hao hoặc Ngày Hao song cũng là ngày Lỗ.v.v...

Những ngày có đa yếu tố thường là những ngày xấu

-Sơ bộ điều tra có tới hơn 20 ngày đa yếu tố được "cấu tạo” bởi ít nhất từ 2 yếu tố.



Một số kí hiệu thể hiện các ngày có nhiều yếu tố chi phối trên lịch Roi


Các tin khác


Đổi mới, nâng cao chất lượng công tác thông tin cơ sở

(HBĐT) - Trong giai đoạn 2016 - 2022, UBND tỉnh ban hành nhiều văn bản quản lý nhà nước đối với lĩnh vực thông tin cơ sở; tăng cường sự phối hợp, chỉ đạo của các cấp, các ngành trong công tác quản lý, nâng cao chất lượng nội dung thông tin cho hệ thống đài truyền thanh cấp xã, góp phần hoàn thiện tiêu chí số 8 về thông tin và truyền thông trong bộ tiêu chí quốc gia xây dựng nông thôn mới.

Công bố Quyết định của Chủ tịch nước và trao tặng danh hiệu “Nghệ nhân nhân dân”, “Nghệ nhân ưu tú” của tỉnh Hòa Bình

(HBĐT) - Chiều 22/11, UBND tỉnh tổ chức trọng thể Lễ công bố Quyết định của Chủ tịch nước và trao tặng danh hiệu "Nghệ nhân nhân dân”, "Nghệ nhân ưu tú” của tỉnh. Dự buổi lễ có các đồng chí: Nguyễn Phi Long, Ủy viên dự khuyết BCH T.Ư Đảng, Bí thư Tỉnh ủy; Bùi Đức Hinh, Phó Bí thư TT Tỉnh ủy, Chủ tịch HĐND tỉnh; Bùi Văn Khánh, Phó Bí thư Tỉnh ủy, Chủ tịch UBND tỉnh; các đồng chí lãnh đạo HĐND, UBND, Ủy ban MTTQ tỉnh; nguyên lãnh đạo UBND tỉnh; lãnh đạo các sở, ban, ngành; các nhà khoa học của T.Ư và của tỉnh.

Tham quan di tích khảo cổ tiêu biểu về nền Văn hoá Hoà Bình tại huyện Lạc Sơn

(HBĐT) - Ngày 22/11, Ban Tổ chức Hội thảo 90 năm thế giới công nhận nền "Văn hoá Hoà Bình” tổ chức tham quan một số di tích khảo cổ tiêu biểu về nền Văn hoá Hoà Bình ở huyện Lạc Sơn. Tham dự có đại diện lãnh đạo Bộ VH-TT&DL, Cục Di sản văn hóa, Viện Khảo cổ học, Hội khảo cổ học, các nhà khoa học trong và ngoài nước. Về phía tỉnh có đồng chí Nguyễn Văn Toàn, Phó Chủ tịch UBND tỉnh; lãnh đạo một số sở, ban, ngành và UBND huyện Lạc Sơn.

Khai trương trưng bày chuyên đề “Văn hoá Hoà Bình” trên đất Hoà Bình

(HBĐT)- Ngày 21/11, tại Bảo tàng tỉnh, Sở VH-TT&DL đã tổ chức khai trương trưng bày chuyên đề "Văn hoá Hoà Bình” trên đất Hoà Bình. Đây là hoạt động trong chuỗi các sự kiện diễn ra trong chương trình Hội thảo 90 năm thế giới công nhận nền Văn hoá Hoà Bình. Tới dự có đồng chí Nguyễn Văn Toàn, Phó Chủ tịch UBND tỉnh, Trưởng Ban tổ chức Hội thảo; lãnh đạo các sở, ban, ngành và các nhà khoa học của T.Ư và tỉnh.

Trao giải Cuộc thi viết về chủ đề "90 năm nền Văn hoá Hoà Bình" trên Báo Hoà Bình năm 2022

(HBĐT) - Chiều 21/11, Báo Hoà Bình tổ chức trao giải Cuộc thi viết về chủ đề "90 năm nền Văn hoá Hoà Bình" năm 2022. Đây là cuộc thi nằm trong chuỗi hoạt động chào mừng kỷ niệm 90 năm thế giới công nhận nền "Văn hoá Hoà Bình”. Dự lễ trao giải có đồng chí Nguyễn Văn Toàn, Phó Chủ tịch UBND tỉnh; lãnh đạo Ban Tuyên giáo Tỉnh ủy, Văn phòng Tỉnh ủy, Văn phòng UBND tỉnh và các sở, ngành liên quan.

Pà Cò hôm nay

(HBĐT) - Có dịp trở lại xã Pà Cò (Mai Châu), chúng tôi cảm nhận được sự đổi thay trong cuộc sống người dân nơi đây. Đường vào xã cơ bản được bê tông hóa rộng rãi. Dọc đường có các cửa hàng nhỏ, người dân bày bán nhiều loại hàng hoá là sản phẩm địa phương, phục vụ nhu cầu của khách du lịch và đời sống Nhân dân.

Xem các tin đã đưa ngày:
Tin trong: Chuyên mục này Mọi chuyên mục