Banner Mai Châu

(HBĐT) - 1. Người Thái ở Mai Châu có quan niệm về sự tồn tại hai thế giới: Thế giới sự sống và thế giới cõi hư vô. Thế giới sự sống là thế giới mường trần gian, bao gồm tất cả các sự vật, hiện tượng trong thiên nhiên và xã hội. Thế giới cõi hư vô bao gồm thế giới của mường trời, thế giới thần linh, ma quỷ, thế giới dưới mặt đất, thế giới dưới nước... không trực giác được. Người Thái quan niệm vạn vật hữu linh, muôn vật, muôn loài đều có hồn (Mí khoăn), đều có chủ cai quản (Mí chảu), tất cả dưới sự cai quản chung của đấng tối thượng là Then Luông (Đấng siêu nhiên cao cả ở mường trời). Dưới Then Luông là hệ thống các thứ cấp trên trần gian và thế giới khác.

Tổ chức xã hội Thái là chế độ xã hội bản - mường, tương đương với giai đoạn phát triển tiền dân tộc quốc gia. Ngoài một hệ thống cai quản xã hội bao gồm thế lực của các dòng họ quý tộc đứng đầu là Chảu Mường (Chủ mường), còn có các ông Mo chuyên chăm sóc phần hồn cho chúng sinh. ông Mo (còn gọi là ông Mùn, ông Mường) được tôn trọng kính nể trong xã hội vì am hiểu sâu sắc vốn tín ngưỡng tâm linh dân tộc, có vai trò giúp Chảu Mường trong công việc cai quản bộ tộc, tổ chức các lễ nghi, các lễ hội trong sinh hoạt tinh thần của cộng đồng. Xã hội Thái mặc nhiên công nhận sự tồn tại của ông Mo cùng với những hoạt động tâm linh.

Người hành nghề cúng mo cũng có các thứ bậc từ thấp lên cao. Bậc thấp nhất có thể cúng những lễ nhỏ như cúng gia tiên (bậc này chưa gọi là ông Mo) trong những dịp lễ, tết. Tiếp theo, có thể gọi là Mo, thực hiện các cuộc gọi vía, cúng mời tổ tiên trong các đám cưới. Thực hiện những cuộc lễ lớn hơn như các lễ hội, đám tang phải là những Mo luông (Mo lớn). Mo luông là người dày dạn kinh nghiệm trong hành lễ, đặc biệt là đã được Păn Mường (tức là đã được làm lễ nhập Phi mùn. Phi mùn là cái thần đã nhập vào ông Mo từ thuở mới đầu thai do Then Luông sắp đặt, khi sinh ra, lớn lên là làm thầy mo, thầy cúng, giao tiếp với thần linh, thần trời, xua đuổi ma quỷ... theo quan niệm dân gian Thái).

Như đã nói, ông Mo mùn (tức Mo luông) là người có uy tín lớn trong xã hội cộng đồng qua việc chăm sóc phần hồn cho người dân. Những người ốm đau được ông Mo mùn cúng khỏi, trở thành con nuôi của ông Mo mùn. Những người này được gọi là Lục liểng hay Lục nà, Lục mày. Cứ ba năm, ông Mo mùn lại tổ chức một lễ cúng tạ ơn Then Luông và các Then khác của mường trời. Ngày lễ này, Then Luông và tất cả quan quân của mường trời đều xuống trần gian ăn cỗ. Lễ này gọi là lễ làm Chá hay còn gọi là Chá Chiêng. Với sự phong phú của các tục lệ, lễ nghi và các hình thức sinh hoạt trong buổi lễ nên việc làm lễ Chá đã hội đủ cả phần lễ và hội.

2. Lễ Chá Chiêng được tổ chức vào dịp cây cối đâm chồi, nảy lộc, lúc "soái boóc mạ” (lá non cây mạ) buông rủ xuống mượt mà, mềm mại. Trong lời mo có câu: Lồng kin chiêng boóc mạ/Lồng kin chá ngài sệt ban pùn... (xuống ăn chiêng hoa mạ/Xuống ăn chá cỗ tết hoa ban...)

Tức Chá Chiêng gắn với mùa hoa mạ, hoa ban, là mùa xuân. Có ông Mùn cho rằng, nói là mùa xuân nhưng thực ra thời gian làm lễ Chá Chiêng cũng co giãn, nới rộng và lễ có thể bắt đầu từ tháng một (tức tháng 11 âm lịch). ở người Thái, họ quan niệm tháng một, tháng chạp là tháng lành. Cưới vợ gả chồng, làm nhà, dựng cửa... tập trung tổ chức vào những tháng lành này.

Không gian hành lễ diễn ra trong phạm vi ngôi nhà sàn của ông chủ lễ (tức là ông Mùn Luông). Ngoài ra còn khoảng sân rộng xung quanh nhà, giữa sân đặt một cái máng bằng thân cây to (máng dùng để giã lúa hàng ngày khi có việc lễ thì sử dụng máng như một nhạc cụ). Trong ngôi nhà sàn, xà ngang, xà dọc được trang trí bằng các loại vải thổ cẩm muôn màu rực rỡ. Ngay chính giữa nhà đặt cây hoa chá. Cột trụ cây hoa là một cây tre được đục nhiều lỗ để cắm cành hoa, những cành hoa do con nuôi mang đến. Tất cả các bông hoa được gọt rất khéo léo từ thân cây Phá Phước (một loại cây dại có thân mềm, dẻo và xốp) và được nhuộm các loại phẩm màu. Trên chóp cao cây hoa là bông hoa của chủ lễ, đó là "Bông hoa bua dùa suốt đời không héo” (Boóc bua dùa báu hụ sụt chua), chỉ sự linh thiêng vĩnh hằng của ông Mo Mùn.

Không gian lễ hội còn tỏa ra ngoài sân, đâm máng, đánh trống chiêng và sự nhộn nhịp của những người dự hội và phục vụ bếp núc. Tuy chỉ diễn ra trong phạm vi hẹp trên nhà dưới sân nhưng cả không gian lễ hội đầy ắp nội dung, trò diễn với những ý nghĩa của nó.

Lễ hội Chá Chiêng diễn ra hai ngày một đêm. Ngày đầu tiên là lễ hát mo Pôn Côn Pời Mường giao tiếp với Then Luông, xin phép được làm lễ Chá và xin phép thuật của trời được nhập vào Mùn Luông ở mường trần, do một ông Mo Mùn khác thực hiện. Mo Pôn Côn Pời Mường có hai mâm cỗ (Pàn khài) gồm gạo, trứng, sáp ong, bông hoa... đặt trước cửa sổ thiêng nơi Phi mùn mường trời sẽ xuống gặp Mùn Luông. Cỗ này do chủ lễ sắm.

Sau mo Pôn Côn Pời Mường là mo Lảng bán, Lảng mường (rửa bản, rửa mường) do Mùn Luông hát mo sau khi đã nhận được đầy đủ phép thuật của trời ban cho.

Ngày thứ hai mới là ngày chính của lễ hội. Lễ hội diễn ra suốt từ sáng sớm đến hết đêm. Mở đầu bằng việc hát mo xin phép Phi Mùn ở hạn ho (Hạn ho là gác nhỏ như kiểu bàn thờ, chỗ ở của Phi Mùn. Sau đó là mo đuổi ma dữ, ma xấu còn lẩn khuất trong nhà (Xặp Phi khỏ). ông Mùn vừa mo vừa múa kiếm, các Lục mày dập boóng bu phụ họa rộn rã.

Sau hai lễ này, các Lục mày phục vụ mới bắt đầu mổ lợn, gà, vịt và sắp năm mâm để Mùn Luông mời quan quân mường trời xuống ăn cỗ. Các mâm cỗ đều sắm đủ các loại thịt: lợn, gà, vịt, cá, trứng...

Tiếp theo là lễ "àn pàn kháu”. ăn cơm xong, đến phần các Lục mày đến dâng cỗ. Đây là cỗ riêng của các Lục mày tự nguyện mang đến. Các mâm cỗ xếp lần lượt đầy hai gian nhà phía trong. Mùn Luông dẫn đầu, tiếp là Mùn khách, ông Nhồm, ông thổi pí mùn và tất cả các Lục mày nối thành một hàng theo nhau, vừa đi vừa hát múa vòng quanh các mâm cỗ. Trong lời mo, Mùn Luông còn cầu nguyện điều lành, xua đuổi điều xấu cho dân chúng bản mường. Cùng với mo là sự phụ họa của các trò diễn rất vui nhộn.

Trong các trò diễn, đáng lưu ý các trò diễn về các loài người. Có thể nói, mỗi trò diễn đều miêu tả hoặc hàm ý về tính cách các loại người, có tốt và có cả xấu. Người xem có thể nhận ra về các ẩn ý tôn vinh, đề cao đạo đức, lối sống đẹp, phê phán loại trừ những thói hư tật xấu trong xã hội. Đó là các trò diễn: Me mường (người mẹ trời sinh ra con người), người mù, người què, người bướu cổ, kẻ trộm cắp, kẻ tham ăn, nàng Sen Bèn (thần tình yêu), trai Lào, khách buôn người Hán...

Ngoài thể hiện bằng tính cách, nết na từng loại người, các trò diễn còn diễn tả các động tác lao động của con người, khỏe khoắn, mạnh mẽ, thể hiện tình yêu lao động, quý trọng thành quả lao động như các trò diễn: Cưỡi voi, phi ngựa (én chạng, én mạ), dắt trâu (Chung khoài), dệt vải (Tắm húc), tìm ong mật trên vách đá (Sóc phứng), hái nấm (Pịt hệt), xúc cá (Pay xón), ru cá (ứ ừ pa)...

Trò diễn nói về lao động sản xuất trên đồng ruộng, kể quá trình làm ra hạt lúa và bảo vệ cuộc sống, bắt đầu từ việc chặt cây làm Phai (đập ngăn suối), đào mương dẫn nước vào ruộng, qua các công đoạn cày bừa ruộng mạ, cấy lúa, gặt hái, đến các động tác mừng cơm dẻo, xôi thơm. Tiếp theo là các trò diễn tả cảnh quân đi đánh giặc bảo vệ bản mường (Pay tục xậc), cảnh trai gái tỏ tình duyên qua các làn điệu hát khắp, điệu khèn... Tất cả như một bức tranh toàn cảnh về xã hội loài người, tuy đơn sơ nhưng nói lên tinh thần cần cù lao động, tinh thần đấu tranh chống sự khắc nghiệt của thiên nhiên, giặc giã để tồn tại và giành lấy cuộc sống thanh bình. Trò diễn mang tính liên hoàn này đã thực sự đọng lại nhiều ý nghĩa nhân văn và đề cao giá trị lao động của người dân…

Mo và trò diễn tiễn quan quân Mường Then về trời có thể coi là phần kết thúc lễ hội. Lễ tiễn quan quân mường Then về trời thật tưng bừng, rộn rã với những điệu múa khăn, múa Cho hạng, múa kiếm, đánh máng, trống chiêng, boóng bu, pí mùn... của cả hội lễ, cùng lời hát mo thống thiết say sưa cho đến tận sáng hôm sau.

Lễ hội Chá Chiêng là một sinh hoạt tín ngưỡng, sinh hoạt văn hóa cộng đồng của người Thái Mai Châu. Đến với lễ hội Chá Chiêng, người dân được tự do bày tỏ nỗi niềm, nỗi khát vọng thông qua các động tác nghệ thuật dân gian, thông qua những lời mo, lời khắp với một tâm thức, một tình cảm đặc biệt theo truyền thống đạo lý "Uống nước nhớ nguồn”, "ăn cơm không quên đũa, được ở không quên công”... từ đó sống có tình, có nghĩa với nhau hơn, gắn bó và có trách nhiệm hơn với cộng đồng.

Tuy nhiên, lễ hội Chá Chiêng cũng có những góc nhìn khác. Về mặt nội dung có ý kiến cho rằng, thực chất của lễ hội Chá Chiêng chính là nhằm đề cao vai trò của ông Mo Mùn (ông Mùn Luông), cột chặt ràng buộc các con nuôi vào thày, mê hoặc ru ngủ dân chúng tin vào các thần linh ma quỷ. Về mặt hình thức, có thể thấy rõ sự rườm rà, diễn xướng lặp đi lặp lại, nhiều trò diễn ồn ào kéo dài và gây cười một cách vô nghĩa, nhàm chán... Với cách nhìn nhận như vậy nên từ sau Cách mạng tháng Tám 1945, lễ hội Chá Chiêng ở Mai Châu đã bị quên lãng rồi chìm hẳn. Cùng số phận như vậy, ông Mùn lớn còn bị hạn chế rất nhiều phần thực hành các nghi thức tín ngưỡng, đặc biệt là không còn dịp diễn xướng các bài mo dài, là những áng văn vần của người Thái có giá trị về nhiều mặt. Lễ hội Chá Chiêng chứa đựng tập trung văn hóa vật thể và phi vật thể như thế, rất xứng đáng được bảo lưu và duy trì trong đời sống cộng đồng người dân tộc Thái ở Mai Châu.

Lò Cao Nhum

(Bản Lác, xã Chiềng Châu, Mai Châu)

 


Các tin khác


Huyện Mai Châu phát huy hiệu quả nguồn vốn tín dụng ưu đãi

(HBĐT) - Thời gian qua, nguồn vốn từ ngân hàng chính sách đã phát huy được hiệu quả thiết thực, đặc biệt là việc hỗ trợ phát triển sản xuất cho hộ nghèo và các đối tượng chính sách ở huyện vùng cao Mai Châu. Đây được coi là công cụ hữu hiệu góp phần xóa đói - giảm nghèo, tạo việc làm, đảm bảo an sinh xã hội cho nhân dân các dân tộc trên địa bàn. Nhờ tiếp cận vốn ưu đãi để phát triển kinh tế, cuộc sống của người dân ngày càng được cải thiện. Năm 2017, từ vốn chính sách đã có 325 hộ thoát nghèo.

Huyện Mai Châu chú trọng phát triển giao thông nông thôn

(HBĐT) - Xác định phát triển giao thông nông thôn (GTNT) góp phần thúc đẩy KT -XH phát triển, thuận lợi giao thương, đời sống, văn hoá nhân dân được cải thiện. UBND huyện Mai Châu tập trung chỉ đạo bằng các chỉ thị, nghị quyết chuyên đề về GTNT. Nhờ đó cùng với sự nỗ lực của chính quyền địa phương, ý thức của người dân được nâng lên, đặc biệt là hiến đất làm GTNT và khắc phục hậu quả lũ bão đối với các công trình giao thông. Những năm qua, hạ tầng GTNT trên địa bàn huyện Mai Châu được đầu tư xây dựng, mạng lưới giao thông được cải thiện góp phần quan trọng trong xây dựng NTM ở địa phương.

Xã Hang Kia củng cố an ninh trật tự qua mô hình dòng họ tự quản

Hang Kia là xã đặc biệt khó khăn của huyện Mai Châu, có 620 hộ với 3.460 nhân khẩu, phần lớn là người dân tộc Mông. Nơi đây cũng là 1 trong 7 xã trọng điểm về ANTT của huyện bởi có vị trị địa lý tiếp giáp nhiều khu vực trong và ngoài tỉnh, thuận lợi cho các đối tượng tội phạm ngoài địa bàn lợi dụng xâm nhập. Vì vậy, vấn đề đảm bảo ANTT trên địa bàn luôn được cấp ủy, chính quyền xã đặc biệt chú trọng.

Nhiều giải pháp nâng cao thu nhập cho người dân

(HBĐT) - Theo thống kê năm 2017, thu nhập bình quân đầu người xã Đồng Bảng (Mai Châu) đạt 14 triệu đồng, thấp hơn mức bình quân của huyện 12 triệu đồng. Chính vì vậy, cấp ủy, chính quyền và nhân dân trong xã đang nỗ lực thực hiện các giải pháp nhằm nâng cao thu nhập, góp phần thúc đẩy phát triển KT- XH.

Hiệu quả chuyển đổi cơ cấu cây trồng ở xã Mai Hạ

(HBĐT) - Nhờ thực hiện chuyển đổi cơ cấu cây trồng phù hợp với việc đưa cây dưa hấu vào trồng trên diện tích đất sản xuất kém hiệu quả, nhiều hộ ở xã Mai Hạ (Mai Châu) đã có nguồn thu nhập ổn định, góp phần đẩy mạnh công tác giảm nghèo ở địa phương.

Diện mạo nông thôn mới ở Mai Châu

(HBĐT) - Đến huyện vùng cao Mai Châu hôm nay, xen giữa cánh đồng lúa xanh mướt thấp thoáng những ngôi nhà sàn, con đường bê tông chạy dọc quanh ngõ xóm và cả những con đường mới được mở men theo triền núi như một nét chấm phá trong "bức tranh” NTM nơi đây. Bằng cách làm sáng tạo, cùng nội lực sức dân được phát huy, Mai Châu đang từng ngày khoác lên mình tấm áo mới. Cùng sự đổi thay diện mạo nông thôn, cuộc sống người dân ngày một ấm no với thu nhập bình quân đầu người toàn huyện đạt 25 triệu đồng/năm.